تاریخچه معماری داخلی سبک گوتیک

گوتیک

ساختمان های غیر مذهبی معماری گوتیک

ساختمان سازی در قرون وسطی و عصر گوتیک،علاوه بر کلیساها،طیف وسیعی از ساختمان ها را در بر می گرفت.کلیساهای کوچک،که نمونه های بسیاری از آن ها را می توان به سبک گوتیک یافت،بیشتر طاق بندی چوبی داشتند،در حالی که نمونه سنگی آن به سبک طاق بندی بناهای غیر مذهبی آن دوران بسیار شبیه بود.تالارهای شهر،عمارت های اصناف،صنعتگران و بازرگانان،ساختمان های گمرک و دیگر بناهای اداری همگی به سبک گوتیک در سرتاسر کشورهای اروپایی بنا می شدند.

تالار وست مینستر (1937 میلادی) بخشی به جا مانده از قصری به همین نام است.سقف چوبی آن بر مجموعه ای از تیرهای خرپای عظیم بنا شده است که طرحی به نام تیر یا دستک پاچه بند دارند.طاقچه های دیوارکوب،که تکیه گاه آرک هایی به سلک گوتیک هستند،امکان پوشش فضایی عریض تر را در قیاس با سازه خرپای ساده و مثلثی شکل فراهم آورده اند.توسعه بافت شهری و استقرار شرایطی باثبات در اواخر قرون وسطی،نیاز به طیف گسترده ای از ساختمان ها با کاربردهای مختلف را در پی داشت.بیمارستان ها به عنوان بخشی از موسسات رهبانی و دینی توسعه یافتند که مخصوص مراقبت از بیماران و افراد علیل بوده اند.بیمارستان واقع در بون فرانسه(1443 میلادی)* مشتمل بر مجموعه ای از ساختمان های دو طبقه واقع در سه ضلع حیاطند که در هر یک از آن ها سرویس های درمانی متفاوتی ارائه می شد. در ضلع چهارم این حیاط تالاری عظیم به سبک گوتیک بنا شده که بخش عمومی بیمارستان بوده است.فضای مرکزی و وسیع بخش عمومی بیمارستان را تخت های انفرادی بیماران احاطه کرده است که محوطه هر یک از آن ها را پرده ای از فضای تخت دیگر جدا کرده بود.

راهروی واقع در فضای پشت تخت ها مسیر تردد کارکنان بیمارستان است و فضای مرکزی به بیماران سرپایی و بازدیدکنندگان اختصاص دارد.همین تدبیر مانع از نوعی آشفتگی و بی نظمی می شود که امروزه در بسیاری از بیمارستان های مدرن شاهد آن هستیم.سقف چوبی بخش عمومی بیمارستان به سبک گهواره ای است و تیرکش های آن و بخش های عمودی سازه خرپای سقف از داخل قابل رویت هستند.این ساختمان ها با حفظ شکل اولیه خود تا سال 1948 میلادی مورد استفاده بودند.

با رشد کالج ها و دانشگاه ها در این دوران،کتابخانه های این موسسات علمی و فرهنگی با محدودیت فضا مواجه شدند و ساخت ساختمان هایی با معیارهای متناسب برای این نوع کاربرد مورد توجه قرار گرفت.کتابخانه بزرگ کلیسای جامع دورهام و کتابخانه کوچک کالج سنت جان آکسفورد(1555 میلادی) نمونه ای از عمارت هایی با سقف چوبی هستند که با تجهیز آن ها به قفسه و میز،با معیارهای این نوع کاربری منطبق شده اند.بزرگترین و مهم ترین فضای مجتمع های ساختمانی کالج به نیایشگاه اختصاص می یافت که عبارت بود از کلیسای عظیم همانند نمایشگاه کالج سلطنتی در کمبریج(1446-1515 میلادی) و تالار غذاخوری دانشجویان.تالار غذاخوری گونه وسعت یافته تالارهایی بزرگ بود که در قصرها به عنوان فضای نشیمن استفاده می شد.تالار غذاخوری کالج سنت جان در آکسفورد (1555 میلادی)تمامی مولفه های سبک معماری گوتیک را دارد،از جمله آرک ها،پانل های دیوارکوب از جنس بلوط و بام دستک نشین.

ساختمان های تجاری در قیاس با دیگر انواع ساختمان ها رشدی آهسته تر داشتند.فروشگاه ها و حجره های صنعتگران اغلب طبقه پایین خانه هایی بود که صاحبان صنعت و تجارت همراه خانواده خود در آن ها زندگی می کردند.بازار ابریشم شهر والنسیای اسپانیا یکی از معدود فضاهای وسیع اختصاص یافته به تجارت بود.این بازار،تالاری وسیع به سبک معماری گوتیک داشت که با طاق و تویزه متقاطع مسقف شده بود (1483-1498 میلادی) و تویزه ها مانند گچبری تا پایین ستون ها امتداد یافته بودند.

سرسراهایی با سقف چوبی و آرک هایی باز در تمامی جهات،بازارهای سرپوشیده ای بودند که در بسیاری از شهرهای قدیمی اروپا می توان دید.فضای داخلی زیبای بازار شهر کرموکس فرانسه یک نمونه خوب از این بازارها به شمار می آید.

گوتیک

کاخ ها و قصرها

علیرغم این که اختراع باروت در اواخر قرون وسطی از ماهیت دفاعی قلعه ها کاسته بود،ساخت آن ها کماکان ادامه داشت؛با این تفاوت که نسبت به قصرهای اولیه،از تزئینات داخلی و آسایش بیشتری برخوردار بودند.قصرهای بزرگ و تاثیرگذاری مانند کارنارون و کانوی (1283 میلادی) در ولز با گذر زمان از نظر معماری داخلی دچار تخریب شده اند،اما فضای داخلی بساری از قصرها مانند تالار بزرگ قصر استوکسی در شروپ شایر (1305-1285 میلادی) با دیوارهای سنگی،پنجره های تحتانی،آرک های گوتیک و سقف چوبی داربستی همچنان حالت اولیه خود را حفظ کرده است.قصر دیام در ساسکس (1386-1389 میلادی) از چنان پلان مربع و قاعده مندی برخوردار است که می توان آن را با نمونه های دوره های بعد مقایسه کرد.تقارن در تمامی بخش های آن رعایت شده و برج ها در گوشه های قصر واقع شده اند.

ساختمان ها در ایتالیا همانند قصر پالاتزو و چینو در فلورانس (1298-1314 میلادی) ساختاری شبیه قلعه ها و قصرهای اوایل قرون وسطی داشتند و تنها از لحاظ کاربردی،در قیاس با تالار شهر پیچیده تر بودند.اشکال تزئینی مشبک کاری قصر کادورو در ونیز (1420 میلادی) ظرافت سبک معماری گوتیک ایتالیایی را به نمایش می گذارد.ثروتمندان و فرمانروایان،با برقراری شرایط باثبات در اواخر قرون وسطی،خانه های بزرگ را بر قلعه ها ارجح دانستند.استحکامات دفاعی مانند دیوارها و برج ها حذف شدند و تنها به خندق و پل کشی بسنده شد.فضای داخلی بسیاری از خانه های اربابی (Manor Houses)  در انگلستان(به دلیل مالکیت فئودال ها و ارباب ها،خانه ها به این نام خوانده می شدند) شرایط بسیار خوبی دارند.تالار مانند یک اتاق چند منظوره اصلی در قصر است.قسمتی دهلیز مانند در یک سوی سالن قرار گرفته که با تیغه های چوبی مجزا شده و تکیه گاه بالکن بالای سردر است که موسیقیدان ها و هنرمندان در آن برنامه اجرا می کردند.در سوی دیگر سکویی وجود دارد که خواجه نشین می نامیدند و از مهمانان مهم در آنجا پذیرایی می کردند.گرمای محیط را شومینه مجاور دیوار تامین می کرد.اتاق های کوچک تر مانند اتاق نشیمن،اتاق خواب و نیایشگاه به شکلی غیر منظم پیرامون یک حیاط بودند.تالار هدون در دربی شایر نمونه بزرگ و مجلل از یک خانه اربابی قرن 14 میلادی در انگلستان است (بخش هایی از ساختمان بعد از قرون وسطی بازسازی شده اند).از دیگر نمونه هایی که در شرایط مطلوب نگاهداشته شده اند می توان از پن شراست در منطقه کنت و در مقیاس کوچک تر،از تالار مورتون در چشایر(قرن 16 میلادی ) نام برد که اسکلت چوبی سنگینی دارد و علیرغم جدیدتر بودن،تمامی مولفه های معماری سبک گوتیک را مانند درب کششی،خندق،اتاق ها و دودکش های جالب داراست.

گوتیک

فرانسه نیز به عنوان یک یاز پیشگامان سبک معماری گوتیک،میزبان قلعه های زیبایی مانند لانژس(1490 میلادی ) و لابرد (1290 میلادی) است.با این حال،تغییرات بعد از ساخت،جلوه قرون وسطایی آن ها را تا اندازه ای دستخوش تغییر کرده و این تغییرات در بعضی از موارد ماهیت سبک گوتیک را از قصر سلب کرده است.به عنوان مثال،می توان از قلعه بسیار جذاب فرانسوی پی یر فاند(1390 میلادی) نام برد که با بازسازی کامل آن در قرن نوزدهم توسط ویوله لودوک،کاراکتر قرون وسطایی خود را کاملا از دست داد.قلعه های سوئیسی اژل(قرن 13 میلادی) و شیون (قرون 9 تا 13 میلادی) نیز چون به قرون وسطی متعلقند،در اکثر موارد مولفه های سبک گوتیک را دارند،اگرچه که اثاث و بسیاری از تزئینات اولیه آن ها از بین رفته اند.سقف بسیاری از اتاق های پایینی ساختمان های قلعه ها و برج ها بر خلاف اتاق های بزرگ،که چوبی بودند،به سبک گوتیک و از سنگ بنا شده بودند.شومینه های بزرگ اغلب در اتاق های اصلی تعبیه می شدند و دودکش پیش آمده از دیوار مجاور آتشدان به پس نشستگی داخل دیوار ترجیح داده می شد.

پنجره ها کوچک و با شیشه بندی سربی و پشت پنجره کرکره ای چوبی بودند.در مجاورت آنها نیمکت های سنگی قرار می دادند تا از نور و گرمای خورشید بهره مند شوند.اکثر اثا به نحوی انتخاب می شدند که از قابلیت جابجایی آسان برخوردار باشند،اگرچه تخت خواب های پرآرایه مستثنی بودند و با خیمه و پرده،که حریم شخصی و گرما را به ارمغان می آورند،در اتاق های صاحب منصبان ساکن قصر استفاده می شدند.مهم ترین منبع اطلاعاتی در مورد فضای داخلی خانه اعیانی قرون وسطی،نقاشی های کتاب های خطی هستند که به شیوه رئالیستی جزئیاتی مانند رنگ اثا،منسوجات و لوازم خانگی را نشان داده اند.

نقاشی هایی که معماری داخلی قرون وسطی را به تصویر می کشند،به دو دسته تقسیم می شوند.دسته نخست اشیای مذهبی و مربوط به کتاب مقدس را ترسیم می کنند و اشکال در محیطی قرار دارند که برای هنرمند معاصر آن آشناست.دسته دیگر تصاویر فستیوال ها،مهمانی ها،ازدواج ها،مراسم تاجگذاری و دیگر مراسم مشابه است.لوی ست لیدت،نقاش قرن 15 میلادی،تولد دو فرزند پسر سنت مری را در اتاق خواب قرون وسطایی به تصویر کشیده است:مادر در تخت خوابی خیمه دار است و گهواره زیبای نوزادان در کنار آن قرار دارد. ترکیب رنگ به کار رفته و پارچه روتختی،بالشت ها و پتوها به طرزی حیرت آور امروزی به نظر می رسند.نقاشی دیگری از این هنرمند یک ضیافت عروسی را در تالاری به نمایش می گذارد که در آن نوازندگان در حال نواختن کرنا هستند،عروس و داماد در راس میز و مهمانان در دو سوی میزی نشسته اند که با پارچه رومیزی فاخری پوشانده شده است.بشقاب ها و پارچ روی میز پادیواری چیده شده اند و خدمتکاران تعدادی از بشقاب ها را با پیش غذا به مهمانان می دهند.

رابرت کمپین،نقاش قرن 15 میلادی،اشیای مذهبی گوناگونی را از اتاق های اواخر قرون وسطی به تصویر کشیده است.شومینه ای بزرگ با پنجره بخاری در جلوی آن در نقاشی میانی قاب سه لوحی به نام عید بشارت به نمایش در آمده است.در کنار آن نیمکتی باریک قرار دارد که دست انداز متحرک آن،امکان این را فراهم می آورد که با نشستن بر بالشتکی حجیم،مقابل آتش یا به سمت میز بنشینند.یک شمعدان نقره ای و گلدانی به رنگ آبی و سفید روی میز قرار دارند.روشنایی محیط را پنجره هایی کرکره دار تامین می کنند که با کشیدن ریسمان قرقره باز می شوند.

در یک مینیاتور متعلق به قرن 15 میلادی،هنرمندی را در حال کار روی یک نقاشی کوچک می بینیم که میز کار ال شکل آن بسیار تداعی گر دفتر کار امروزی است.هنرمند نقاش را روی نوعی صندلی می بینیم که با بهره گیری از فن بشکه سازی در اواخر قرون وسطی ساخته شده است که در آن با تسمه کشی دنده های چوبی بشکه،تکیه گاه و دست اندازهای صندلی را به صورت مدور می ساختند.دفتر کار هنرمند از تخته های چوبی ساخته شده است که از طریق فاق و زبانه به هم متصل شده اند یا در داخل قاب های اطراف تعبیه شده اند تا علاوه بر تعریض سطح تخته های باریک،مانع کشیدگی و تابیدن الوارهای چوبی شوند.قاب ها اغلب نقش و نگارهای کنده کاری شده و نوارهایی دارند که پارچه ای چین خورده را تداعی می کنند.رنگ آمیزی به صورت طبیعی و به رنگ خود مصالح به کار رفته بوده است و رنگ های قرمز روشن،سبز و آبی برای پارچه های روتختی و روبالشتی انتخاب می شدند.

خانه های مسکونی قرون وسطی

مضمون اغلب نقاشی های هنرمندان را محیط زندگی اشراف و فرمانروایان تشکیل می دهد.مکان زندگی مردم عادی اعم از دهقان و رعیت بازتابی از سادگی،ریاضت و حتی فقر اوایل قرون وسطی است.خانه مردم عادی اغلب شامل یک یا حداکثر دو اتاق با کف چوبی و دیوارهایی سنگی یا چوبی بود که از حداقل امکانات و مبلمان،مانند نیمکت،یک میز و شاید یک گنجه و صندوقچه،برخوردار بود.اجاق یا شومینه برای تامین گرمای محیط و همچنین آشپزی به کار می رفت و روشنایی خانه را شمع ها تامین می کردند.این ها تمام چیزهایی بود که در خانه مردم عادی یافت می شد.

همزمان با توسعه تجارت و صنعت در اواخر قرون وسطی،فروشگاه های خرده فروشی و کارگاه ها در سطح شهرها پدیدار شدند.در میان نقاشی های هنرمندان می توان کارگاه های نجاری،بافندگی و دیگر صنایع را در کنار دکان های نانوایی و قصابی یافت که پیشخوان یا میز کار آن ها به سمت خیابان است و انبار در قسمت انتهایی دکان قرار دارد.آنچه در مرحله نخست طراحی دکان ها اهمیت داشت،کاربردی بودن طرح بود و دکوراسیون و تزئینات در درجات بعدی قرار داشتند.عده کمی از تجار استطاعت برخورداری از خانه ای نسیتا بزرگ،راحت و مجلل را داشتند.در شرایط آن روزگار و با فقدان وسایل نقلیه به معنای امروزی آن و همچنین نبودن امنیت در حومه شهرها،خانه های این چنینی در شهرها بنا می شدند.مردم در سطح شهرها عمدتا پیاده تردد می کردند،چرا که تنها اشراف زادگان دارای اسب بودند و وضعیت نامناسب راه ها نیز امکان سوارکاری را سلب می کرد.

خانه های اشرافی در واقع کاخ هایی در مقیاس کوچکند.به عنوان مثال،می توان از خانه قرن چهاردهمی صراف فرانسوی به نام ژاک کور در شهر بوژه فرانسه نام برد.این خانه چند طبقه پیرامون حیاط بنا شده و آرایش بخش های مختلف ساختمان،مانند برج های پلکان و راهروهای سرپوشیده،سقف شیروانی و پنجره های زیر آن بسیار زیباست. فضای داخل ساختمان آکنده از کنده کاری های هنرمندانه روی درگاه ها و طاقچه های بالای بخاری است.پرده های منقوش نیز گرما و غنای خاصی به اتاق های اصلی بخشیده اند.چهارپایه های ساده یا نوعی صندلی پیشرفته مانند آنچه در تصویر به نمایش درآمده است،نشیمنگاه خانه ها بودند.در کلیساهای جامع،جای خود را به صندلی چوبی می دادند که به طرز هنرمندانه ای با منبت کاری مزین شده بودند.میز غذاخوری از قالب چند تخته چوب روی خرک خارج شده و میزی در اواخر قرون وسطی جایگزین آن شد که در تصویر به نمایش در آمده است.

گوتیک

نوآوری در جهت آسایش

نوآوری های سبک معماری گوتیک برای خلق فضایی راحت با تلاش و تمایل خانواده های متمول و فئودال حاصل شد.پوشش اتاق ها با دیوارکوب هایی از جنس پانل های چوبی به حفظ گرما و عدم انتقال سرمای سطوح سردی مانند سنگ و گچ کمک فراوانی می کرد.با توجه به وجود جنگل های متراکم اروپا،چوب نخستین گزینه برای عایق بندی خانه ها بود و جز در مواردی اندک،رنگ طبیعی خود را حفظ می کرد.نمونه های فراوانی از این سبک ساختمان ها را می توان در تیرول،شهری در جنوب آلمان،یافت که نمیکت ها،کابینت و روشویی توکار با دیوارکوب چوبی آن ها درهم آمیخته اند و از انتقال و جا به جایی غیرضروری بسیار از اسباب و اثاث کاسته اند.توسعه بخاری در آلمان به معرفی بخاری های سفالی مزینی منجر شد که در گوشه ای از هر اتاق اصلی جای داشت.

دیوار کوبی اتاق مانند کفپوش های چوبی به دلیل محدودیت در پهنای تخته های چوبی،که ناشی از اندازه بدنه درختان است،از کنار هم قرار دادن تعداد زیادی تخته چوبی شکل می گرفت؛با این تفاوت که برعکس کفپوش،که باید در تمام سطح خود فاقد هرگونه برجستگی و کاملا مسطح باشد،در دیوارکوب می توان فاصله میان پانل ها و تخته ها را با زهوارهای چوبی پوشاند.تزئینات سطح پانل ها،زهوارها و کنده کاری ها مایه فخرفروشی و نمایش ثروت مالکان این خانه های سبک معماری گوتیک بود.اصول هندسی در جزئیات دکوراسیون و تزئینات رعایت می شد و نقش غالب کنده کاری ها گل و برگ بود.صنعت منبت کاری در بخش هایی از آلمان،سوئیس و انگلستان به نحو قابل ملاحظه ای توسعه یافت.سبک گوتیک قائم می تواند دربرگیرنده قرنیزبندی کل سطح دیوار با پانل هایی باشد که به کنده کاری هایی به سبک چین پرده ای مزین هستند.مهم ترین بخش های خانه را معمولا با کنده کاری های نقوش کم برجسته ای آذین بندی می کردند که دنیای حیوانات،گیاهان و نشان های خانوادگی مضامین آن ها را تشکیل می دادند.طراحی بخش هایی از ساختمان های قرون وسطی مانند سرداب،آشپزخانه،آبدارخانه و اسطبل کاملا کاربردی بود،اما در بعضی موارد بر اثر مدرن سازی یا بازسازی،از کاربری اولیه خود فاصله می گرفتند.آشپزخانه جدید پادشاه که در کاخ همپتون کورت در زمان سلطنت هنری هشتم ساخته شده(1520 میلادی)، 30 متر طول و 12 متر ارتفاع دارد و سه اجاق بسیار بزرگ به پهنای 5/5 متر و ارتفاع ½ متر در آن تعبیه شده که شامل تنور نان پزی و ابزارهایی برای نگه داشتن دیگ است.آشپزخانه در بسیاری از خانه های معمولی در واقع یک وسیله بودند که منبع حرارتی خانه و وسیله پخت و پز آن به شمار می آمدند.

آرک ها،تاق بندی و تزئینات اگرچه وجه تمایز سبک های مختلف معماری مانند رومانسک،گوتیک و سبک های متعاقب آن هستند،آثاری از آن ها را نمی توان در خانه های شهری و کلبه های روستایی یافت.از این روست که در طی سالیان طولانی تغییراتی اندک را در ساختار این گونه خانه ها شاهدیم.این تغییرات اندک نیز در افزایش ابعاد و تعداد پنجره هاست که متاثر از دسترسی بیشتر به شیشه و کاهش بهای آن بوده،اگرچه در مناطق سردسیر و گرمسیر به دلیل کوران و نفوذ هوای بسیار گرم از این تغییر نیز استقبال نشده است.قاب بندی چوبی ساختمان های نیمه چوبی،شبکه ای را شکل می داد که فضای مابین آن را با مصالح دیگری مانند آجر،سنگ و گچ پر می کردند تا دیواری مستحکم شکل بگیرد.پنجره گزینه ای عملی برای تامین روشنایی بود و با توجه به سطح پایین فناوری شیشه سازی در آن دوره،تنها قطعات کوچک شیشه را با استفاده از زواربندی سربی می ساختند.

افزایش جمعیت و محدودیت فضا در حصار پیرامون شهر،گرایش به ساختمان های چند طبقه را به دنبال داشت.در ساختمان هایی که سازه چوبی داشتند،به منظور افزایش مساحت،طبقات فوقانی با بهره گیری از تیر طره ای روی خیابان پیش آمدگی داشتند.قیدهای مورب ساختمان هایی که اسکلت نیمه چوبی دارند،اغلب در تعدادی از اتاق ها پوشانده نمی شوند.این ویژگی در کنار دیگر اجزای اسکلت ساختمان،مانند تیرهای سقف چوبی و شیشه های سربی،از عناصر معماری داخلی قرون وسطی به شمار می آید.

ایده . سبک طراحی قرون وسطایی علیرغم ظهور ایده و اشکال نوین در طراحی برای صدها سال به بقای خود ادامه داده اند.این گرایش به عناصر وابسته به قرون وسطی،به دلیل تصوری است که آن را تنها دوره ای از تاریخ غرب می پندارند که به راستی از عصر مدرنیته متمایز است.

تخصیص واژه وسطی به این دوره زمانی از این جهت حائز اهمیت است که پل ارتباطی تمدن های کهن و دنیای مدرن است.تمدن های کهنی مانند رم و یونان دلمشغولی فلسفه،ادبیات،طبیعت و ذات انسان را داشتند که در شکل و نحو،قدیمی به نظر می آیند.خدایان و الهه ها نیز بر تمام اجزای جامعه بشری حکمرانی می کردند.آداب و سنن باستانی در قرون وسطی در برابر نگرشی متفاوت،که تکیه بر ایمان و عرفان در پی تقابل با هرج و مرج و پوچی گری بود،رو به تزلزل نهاد و در قرن 14 میلادی نگرش مبتنی بر انسان محوری و خردورزی انسان به ابزاری فراخور بهبود شرایط زندگی بشر تبدیل شد.

فصلنامه معماری داخلی-شماره 38

نظرات (۲)

  • پاسخ زهرا دلاور 2020/04/25

    معماری سبک گوتیک در نمای خارجی ساختمون تزئینات زیادی داره ولی گویا در طراحی داخلی به این صورت نیست

  • پاسخ سرور محمدی 2020/04/25

    کقدر جالب تا حالا هرچی راجع به گوتیک خونده بودم راجع به تزئینات بوده و راجع به پلان و فضای داخلی نخونده بودم ممنونم ازتون

پاسخ دهید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای اجباری مشخص شده اند*