معماری اسلامی

معماری-اسلامی

کتاب معماری اسلامی

نویسنده:روبرت هیلن برند

مترجم:باقر آیت الله زاده شیرازی

انتشارات روزنه

مقدمه مترجم

نزدیک به چهار سال است که کتاب حاضر به شکلی بخشی از اوقاتم را به خود اختصاص داده است،یعنی چند ماهی پس از انتشار آن در سال 1994 ،که یک نسخه آن توسط همکار بسیار عزیزم محمدرضا ریاضی،رئیس کتابخانه موزه ملی ایران به دستم رسید.در آن زمان برای تدریس تاریخ معماری جهان اسلامی در جستجوی منابعی بودم که مرا در این کار یاری دهد و برای دانشجویان دانشکده های معماری مفید واقع شود.این کتاب به حق به هر دو مهم پاسخی شفاف و قانع کننده داد بطوری که آن را فراگیر و از بسیاری جهات از دیگر منابع برای آموزش تاریخ معماری مناسب تر یافتم،به عبارت دیگر آن را با ذائقه خود نزدیک تر دیدیم.در میانه سال 1375 دوستانم مرا ترغیب به ترجمه آن کردند و در پی آن خوشبختانه موسسه وزین انتشاراتی روزنه چاپ و انتشار آن در سال 1376 تقبل نمود.ولی در واقع مشوق اصلی من برای ترجمه کتاب،علی رغم مشکلاتی که برایم داشت کمبود بسیار چشمگیر منابع مطالعاتی و آموزشی در ارتباط با تاریخ معماری اسلامی ایران و به ویژه جهان بود.

پروفسور هیلن برند استاد دانشگاه ادینبورگ مورخ و منتقد گرانقدر و تیزبین این کتاب،با شهامتی قابل تقدیر،که از اشراف او به مقوله تاریخ و معماری جهان اسلامی نشات می گیرد،و با وسواس و شکیبایی عالمانه به وادی ای گام نهاده است که اطلاعات امروزی ما از آن محدود و در مراحل نخستین است.از این رو همانگونه که خود او می گوید ارائه کاری کامل و بدون نقص توقعی دور از انتظار است.با این وجود کتاب حاضر اثری است علمی با اطلاعات فراوان و تحلیل های بی پایان که خواندن آن دقت فراوان می طلبد و مطالعه و پی گیری دقیق دیدگاه های ارائه شده توسط نویسنده،فضایی پرنشاط را در برابر خواننده می گشاید که در پی جویی مطالب وسیع تر بعدی او را تشویق می کند و یاری بسیار می رساند.

تشویق نویسنده بیش از هرچیز پرداختن به نفس موضوع معماری و تحول آن در سیر تاریخ در جهان اسلامی بدون پرداختن به امور جانبی و فرعی است.قصد او در این راه دشوار جلب نظر خواننده به زوایایی است که دیگر محققین بدان توجه نکرده اند،یا آنها را کمتر مورد توجه قرار داده اند.قصد وی پر کردن خلاها است و از تکرار سخن دیگران حتی الامکان پرهیز دارد.

از آنجا که نظریات و تحلیل های وی،به ویژه در ارتباط با ریشه ها و خاستگاه گونه های بناهای اسلامی،مبتنی بر اطلاعات و منابع موجود،بخصوص در ارتباط با مواردی نظیر محراب و منبع اروپایی است،می توان انتظار وجود نظرهای متفاوتی را در برابر دیدگاه های مولف از سوی دیگر محققین داشت.این اختلاف آرا با توجه به محدودیت اطلاعات امروزی ما از موضوع،امری طبیعی است،هرچند می توان امیدوار بود که یافته های مستمر حاصل از تحقیقات نوین از شدت آن بکاهد و در چاپ های آینده کتاب شاهد دستاوردهایی فراتر باشیم.

آنچه مسلم است کتاب حاضر بیش از هر تالیف مشابهی به موضوع به شکلی جامع و گسترده پرداخته است و بستری فراهم آورده است که زمینه ساز تولید فصل های عمیق و پرنشاط بعدی است،و انگیزه ای فراهم می آورد که محققین در جستجوی حلقه های مفقوده و ناشناخته گام های جدی تر و مسئولانه تری را بردارند.

خوشبختانه در تاریخ 30/07/1377 فرصت مغتنمی فراهم آمد که با پروفسور هیلن برند در تهران آشنا شوم و از نزدیک از نظرات وی مطلع گردم.اجازه برخی از جرح و تعدیل های مختصر را در متن از او دریافت کردم.و این رخصت مرا از زیرنویس بی نیاز ساخت.مسلما مقدمه او بر ترجمه حاضر از کتاب او لطف بزرگی بود که به غنای این برگردان افزود.در برگردان این کتاب تمام تلاش خود را به کار بستم تا متنی ساده و روان و بدون تکلف ارائه دهم.و حتی الامکان و در محدوده دانشم از زبان انگلیسی،فضای اصلی کتاب را بر هم نزنم.علی رغم آنکه کرارا کتاب را برای تصحیح و ویراستاری مورد دقت قرار دادم و دوستان فرزانه ام دکتر اصغر کریمی و مهندس سید علی رضا بهشتی در نهایت بزرگواری مرا در این امر یاری فراوان رساندند،معهذا از عدم وجود اشتباه و لغزش ،هر جند مختصر و ناچیز به ویژه در مورد اسامی افراد،بناها و مکان ها،که علی رغم مساعدت فراوانی که از منابع مختلف و محققین دریافت داشتم،به علت تعدد فراوان فرهنگ ها و زبان ها،گویش ها و تلفظ ها و عدم امکان تطبیق کامل آن در زبان رایج فارسی و نیز سلیقه های متفاوتی که در شرایط حاضر در میان نویسندگان حاکم است اطمینان کامل ندارم و امیدوارم خوانندگان ضمن یادآوری لغزش ها،برای جبران در چاپ های بعدی بزرگوارانه قلم عفو بر خطاهایم بکشند.از ارائه تعلیقات و تحشیه ها بر کتاب به خاطر حفظ آرایش کتاب و سلامت آن خودداری نمودم و آن را برای فرصت چاپ های بعدی گذاردم،تا با اطلاع و علم بیشتر اجازه آن را یابم که به غنای کتاب،هرچند مختصر چیزی بیفزایم.علاوه بر آن در ارتباط با واژگان و طبقه بندی موضوعی کتاب کار بسیاری وجود دارد که حتما باید در چاپ سه بعدی برای خوانندگان پارسی زبان ارائه گردد.هرچند ترجمه معانی واژگان کتاب عینا ارائه گردیده،که قطعا کافی به مقصود نیست.ولی از ارائه فهرست موضوعی کتاب به علت موثر نبودن آن برای خواننده پارسی زبان مسلمان خودداری گردید و صلاح دانسته شد که در فرصت چاپ بعدی با ابعاد کاراتر و قابل استفاده تر اقدام شود.

تشکر صمیمانه و خالصانه خود را بیش از هرکس به عنوان یک ایرانی و مسلمان تقدیم نویسنده گرامی کتاب می دارم که از او فراوان آموختم.دیدگاه او نسبت به تاثیر اسلام به عنوان دینی فرهنگ ساز و وحدت بخش درخور ستایش است و فرهنگ همیشه مولد و سرزنده و پرنشاط ایرانی را در گستره جهان اسلامی با ظرافت و بی طرفی هیچگاه در سراسر کتاب از نظر دور نداشته و این در حالی است که دانش فعلی ما از تاریخ معماری ایران محدود و در آغاز کار است.

به دوستان ارجمندی چون دکتر مهدی حجت،مهندس سید محمد بهشتی که مرا ترغیب به ترجمه این کتاب کردند سپاس ویژه خود را تقدیم می دارم.

از موسسه انتشاراتی روزنه به ویژه سید علیرضا بهشتی مدیر موسسه،خانم اکرم السادات مداح که بارها با شکیبایی کار حروف نگاری و تصحیح کتاب را به عهده داشتند نهایت تشکر را دارم.از خداوند توفیق همگی را خواستارم.

باقر آیت الله زاده شیرازی

تهران-آبان ماه 1380

مقدمه نویسنده

کتاب حاضر فقط دیدگاه یک فرد درباره معماری اسلامی را در بر می گیرد و ادعایی درباره خلاصه کردن دیدگاه هایی که درباره همین موضوع مورد قبول واقع شده اند،ندارد-البته اگر یک چنین امری وجود داشته باشد،بی تردید،بررسی چنین میدان وسیعی مایوس کننده و امکان بروز پاره ای لغزش ها اجتناب ناپذیر است،زیرا که رسیدن به حد اعلای صلاحیت مطلوب درباره این موضوع ممکن نیست.با این همه،بدیهی است که گام نهادن در راه تلاش و تمرین،قطعا بدون فایده نخواهد بود.شاید مهمترین فایده آن بروز تدریجی و متناوب مطالب و انگاره ها و فرامحلی شدن کیفیت آنهاست.بر همین اساس است پراکندگی برخی از مطالب در متن کتاب نظیر یادآوری مداوم این موضوع که دین اسلام،و جامعه ویژه ای که پدید آورد،توانست فواصل زمانی و مکانی را به سادگی در نوردد.فایده دیگر این روش بررسی،علیرغم شخصی بودن آن،ارزش گفتن را دارد،این است که هنگام مواجعع با چنین کمیت و تنوعی از آثار،حفظ درجه ثابتی از بی طرفی کامل غیر ممکن است.انسان نمی تواند در برابر همه آن ها به طور یکسان احساس شیفتگی کند. به همین دلیل،در انتخاب بناهای دلخواهم برای بحث مورد نظر،در حد معقولی احساس آزادی کردم.این امر غالبا موجب شد که بناهای معروف را حذف و بیشتر به آثار ناشناخته بپردازم.با چنین روحیه ای،از این که درباره ارزش ها داوری کنم،بیمی به خود را ندادم.زیرا که داوری درباره ارزش ها وظیفه اصلی یک مورخ هنر است،مضافا این که چنین کاری لذت بخش نیز می باشد.البته مورد مربوط به کاخ ها از این امر مستثنی است،زیرا که طبیعت پراکنده مطلب و فقدان کامل بررسیهای عمومی قبلی،انجام یک رشته از تحلیل های تفصیلی را در فصل مربوط به آنها،تقریبا الزامی ساخت.

اکثر بررسی هایی که قبلا در مورد معماری اسلامی،به صورت کوتاه یا بلند،انجام شده،روش “دوره بندی ” را انتخاب کرده اند. در این واقع این همان روشی است که در دانشگاه تدریس میشوند. من با این روش سر جنگ ندارم.ولی بهتر دیدم که با روش “گونه شناسی “با این مسله برخورد کنم” تا ضمن پرهیز از تکرار غیر ضروری  فرایند تکاملی گونه های مهم بنا های اسلامی را روشن سازم. ضمنا برای اینکه حق مطلب را دوباره چنین دامنه وسیع و متنوع اثار به جا اورم” سعی کردم تاکیید بیشتری روی تحلیل معمارانه داشته باشم . خود همین امر نیز تا حدی موجب برخورد گام به گام با موضوع مورد بررسی شد . چنین برخوردی نیز متضمن تمرکز برای یک زمان معین بر روی یک گونه بنای معین است .یکی از نتایج چنین روشی “چاپ قبلی بخش قابل توجهی از این کتاب ” به صورتی تقریبا متفاوت بوده است در سراسر این کتاب تزیینات معمارانه در بستر بلاواسطه خود بناها مورد بحث قرار میگیرند مصالح و فنون سازه ای نیز در کنار انها مطرح میشوند .  با این همه” در ارتباط با هدف اصلی این کتاب ” این 3مبحث “یعنی :تززینات معمارانه”مصالح و فنون سازه ای “عنوانین ثانویه به شمار می آیند. دینی را که در این بررسی به دیگران دارم تا حدی در کتاب نامه اخر کتاب ادا کررده ام . چون تصمیم  به نگارش کتاب عمومی برای داننشجویان و غیر حرفه ای ها داشتم و نه برای دانشمندان ” لزا همین تصمیم کتاب حاضر را از زیرنویس های و در نتیجه “از یک دستگاه کتاب نامه ای با تمام جزییات بی نیاز کرد عناوین کتاب برا اساس تناسب انها برای کسب اطلاعات بیشتر انتخاب شده اند و برای انجام چنین کاری از روش “سلسله کتاب های بررسی های اسلامی ادینبورگ “که این کتاب بر اساس ان طراحی ونگاشته شده “پیروی شده است .تنها کاری که میتوانم برای خوانندگانی انجام دهم که در این کتاب بیهوده در جستجوی منبع این یا ان اظهار نظر هستند “فقط اظهار تاسف است. تنگناهایی موجب حذف علائم آوانگاری روی حروف متن اصلی شده است . ولی جای بسی خوشوقتی است که در ضمائم آخر کتاب ” شکل کامل آوانویسی هر یک از نامهای صحیح و اسلامی داده شده است. تاریخ های دقیق به تقویم اسلامی داده شده و معادل میلادی آنها نیز به دنبال آنها  آورده شده است . تاریخهای تقریبی و سده ها را فقط به تقویم میلادی ارائه کرده اند . در پایان کار حجم بسیار وسیع شده بود که به تشویق دوستان و همکاران ان را کوتاه تر کرده اند. از بین این دوستان میتوان از “جیمز آلن” ،”روبرت بی شوت” ، “شیلا بلر” ، “جرم کلینتون ” ، “عباس دانشوری” ، “جون هیگت” ، “برناد اوکین” نام برد.از همه آنها متشکرم.به ویژه باید از “جان هاتان بلوم “نام ببرم واز وی تشکر کنم که انتقادات ارزشمند خود را سخاوتمندانه “پس از خواندن پیش نویس فصل سوم “ارائه نمود. بیش از همه سپاسگزار دوست عزیز بیست و چند ساله ام”دیوید گای”هستم که ساعت ها ی متوالی وقت خود را صرف بحث ونقد فصلهای متعدد کتاب کرد. درک صحیح او از ساختمان من را از ارتکاب اشتباهات متعدد نجات داد والدینم از همان آغاز” علاقه مملو از نشاطی را به کتاب نشان دادند وتشویق بی وقفه آنها قوت قلبی مطمعن برایم بود . پدرم در تهیه ضمینه کتاب یاری ام کرد و برادرانم استمناج مرا درباره معماری “مغرب” و افغانستان غنا بخشیدند. چنین خاطراتی را در روح و ذهن خود به یادگار دارم . خودم را بیش از حد مدیون “ریچارد چین” میدانم” زیرا که شیفتگی او مرا به سوی معماری اسلامی کشاند و با او بود که برای اولیین بار بسیاری از بنا هایی را که در این کتاب شرح داده ام ” دیدم. در انتخاب تصاویر این کتاب دقت و توجه ویژه ای به کار رفته است. در واقع ” جمع آوری مواد بصری و جا دادن آنها بطور  منظم در میان متن “با آن که کاری از روی عشق بود تلاش و زمانی را طلب کرد که بیش از تلاش و زمان بکار رفنه برای خود متن بود. به نظر می رسد که ذکر پاره ای ملاحظات درباره گزینش تصاویر کتاب ضرورت داشته باشد.برای نوشتن متن کتاب ناگزیر به مراجعه به بررسی های عمومی ای بودن که قبلا درباره معماری اسلامی انجام گرفته بود.از میزان توجه و تمایل این کارها به ذکر بناهای معینی حیرت کردم.حیرت من به این دلیل ساده نبوده که آنها به شاهکارهای بی بدیلی توجه داشته اند،بلکه به این دلیل بود که توجه آنها به مطالب عمومی و کلی بوده است.بدیهی است که تمرکز روی بناهایی معدود،به فراموشی سپردن کمیت و تنوع فوق العاده معماری اسلامی می انجامد.

از نظر من آشنایی دانشجویان و متخصصان با این ویژگی های معماری اسلامی ضرورت دارد و تصاویر این کتاب نیز با همین نیت انتخاب شده اند.به همین دلیل بود که سعی نکردم آن را صرفا به شکل پیوستی زیبا درآورم.دامنه نقش های همکف بناها را عمدا وسیع گرفته ام تا انتخاب های گسترده ای را روشن سازم که برای یک معمار اسلامی سده های میانه در معماری محلی اش،در اندلس یا در آسیای میانه،فراهم بوده است.قصد من افزودن اطلاعات بیشتر بر تعمیم های متن بود،هرچند که مجال کافی برای بحث درباره همه آنها در متن وجود نداشت.نیت دیگر من اینبود که نقشه های همکف اغلب بناهای مذکور در متن و همچنین نقشه آنهایی را که ترسیم سه بعدی دارند،فراهم آورند.ولی تعداد بسیار زیاد مواد تصویری (1249 ترسیم)  اجازه قرار دادن تصاویر را در کنار متن آنها نداد.

نظر به این که کتاب از چهارچوب “گونه شناسی” استفاده می کند،لذا ترسیم ها،نه تنها برای مراجعه ساده،بلکه به منظور ارزیابی سریع ویژگی های برجسته،تا حد ممکن گروه بندی شده اند.به ترتیب عناوین به طبع صفحه آرایی تصاویر (که اکثر آنها در پایان کتاب آورده شده اند) تا حد ممکن به مطلب نزدیک می شود،به همین دلیل است که وجوو مختلف از یک بنا به طور حاشیه ای از یکدیگر مجزا شده اند.غالبا از نقشه همکف یک بنا تعداد زیادی در اختیارم بود.در چنین مواردی سعی کردم نقشه ای را انتخاب کنم که اگر حتی به عنوان مثال،مقیاسی برای آن تعیین نشده بود،باز هم بیشترین اطلاعات را در اختیار می گذاشت.نقشه های بدون مقیاس را بر نقشه هایی ترجیح داده ام که وضوح آنها را اندازه گذاری های بی شمار روی آن کاهش می داد،یا اطلاعات کمتری را در اختیار می گذاشت.در هرجای کتاب که نقشه بدون مقیاسی گذاشته شده،اصل آن نقشه عملا بدون مقیاس بوده است.گاهی نقشه های با کیفیتی در دسترس بود که از نظر ترسیم ضعیف بودند؛در بسیاری از این موارد بهتر دیدم،به جای ارائه نکردن هیچ نوع نقشه ای از بنا،نقشه را مجددا با کیفیت بهتری ترسیم کنم.

تنوع فراوان سبک های ترسیم های ارائه شده نشانگر تنوع منابعی است که به آنها دسترسی داشته ام.برخی از کیفیت ها همان چیزی بود که انتظارش را داشتم،ولی سعی من بر این بوده است که از بهترین نمونه ممکن نسخه برداری شود.بنابراین بسیاری از تصاویری را که با کیفیت ضعیفی چاپ شده بودند مجددا به طرق مختلف ترسیم و یا از آنها نسخه برداری شد تا بهترین کیفیت ممکن به دست آید.

البته بهتر بود که تمام تصاویر بر اساس روال معین و در مقیاسی بزرگ ترسیم یا نسخه برداری می شد.ولی صرف نظر از مسائل دلسرد کننده زمانی و مالی که ممکن بود چنین کاری پدید آورد،حاصل کار را نیز احتمالا نمی شد در کتابی با چنین حجمی جای داد.از این رو ،با تعمق زیاد تصمیم گرفتم،در راستای هماهنگی با کارکرد اصلی این کتاب به عنوان یک کتاب مرجع و راهنما،تن به کیفیت پایین تری بدهم تا بتوانم مطالب بیشتری را ارائه کنم،یعنی بیشتر از هر کتاب مشابه درباره معماری اسلامی.

تفاوت در رنگ،کیفیت و گاه مقیاس کوچک نقشه هایی که در انتهای کتاب گردآوری شده اند،بهای تاسف بار و گریزناپذیری بود که باید برای یک چنین تصمیمی پرداخت می شد ولی حضور حدود 1600 تصویر،علی القاعده باید جبران خوبی برای این نقیصه ها باشد.همین تنوع و تراکم موجب می شود که خوانندگان از مراجعه به کارهای دیگر بی نیاز شوند.به منظور یاری به خوانندگان در پیدا کردن راه از میان اینهمه مواد تصویری،فهرستی اضافی از بناها فراهم آورده است.این فهرست شماره صفحه هر یک از تصاویر و ترسیم های هر یک از بناها را در اختیار می گذارد.در سراسر متن کتاب،شماره های حاشیه ای خوانندگان را در تعیین جای نصویر هر بنای مفروض یاری می رساند.تعداد 282 ترسیم سه بعدی-خواه ایزومتریک،اگزانوتریک،پرسپکتیو-در راستای تاکید بر تنوع معماری اسلامی است که غالبا بهای چندانی به آن داده نمی شود.

اکثر قریب به اتفاق این ترسیم ها فقط برای همین کتاب تهیه شده و مواد مطالعاتی تازه ای را در اختیار می گذارند.بیشتر ترسیم های سه بعدی باقیمانده،از نشریاتی گرفته شده اند که دسترسی به آنها به راحتی میسر نیست.از این رو،این ترسیم ها نیز وقتی در کنار سایر مواد تصویری دیده می شوند،روشنایی تازه ای روی بناها و سبک های عرضه شده می اندازند.

هدف ما در این کتاب کلا هسته مرکزی قرار دادن ترسیم سه بعدی-که تا کنون در معماری اسلامی نادیده گرفته شده است،می باشد.تجربه حاصل از بیش از بیست سال تدریس معماری اسلامی متقاعدم کرده است که نقشه های همکف برای اغلب دانشجویان طعم و بوی ویژه و اسرار آمیزی دارند.در حالی که ترسیم های سه بعدی به راحتی درک می شود و تصوری واقعی از تاثیر بنا می دهد.معماری اسلامی،آن طور که ادعا می شود،درباره تزئینات نیست،بلکه همانند هر معماری دیگر درباره فضا است؛چنین نکته ای به خوبی می تواند از طریق ترسیم های سه بعدی تقویت گردد.

در عناوینی که به کار برده ام،استفاده از عنوان غیر فنی”دید سه بعدی” را به عناوینی چون “اگزانوتریک” ، “ایزومتریک”  و یا “پرسپکتیو” ترجیح داده ام.جز بیست و دو مورد،برای تمام ترسیم های سه بعدی نقشه همکف فراهم آمده است.درباره این بیست و دو مورد استثنایی نیز نقشه های همکفی که برای آنها منتشر شده بود،اغلب ناکافی،ناقص و یا غیرقابل استفاده بودند.

باید تاکید کنم که به بسیاری از این ترسیم های سه بعدی با دیدی اجمالی نگریسته شده است ( و در واقع بعضی از آنها نیز به خصوص چنین هستند) ،لذا هیچ نوع ادعایی درباره صحت مطلق آنها از نظر جزئیات ندارم.امیدوارم چنین گفتاری حمل بر بی توجهی نشود.یک نگاه گذرا بر آنها روشنگر ساعت ها صرف وقت،توجه و تمرکز بر روی آنهاست و نشان می دهند که تا حد ممکن از دقت کافی برخوردارند؛بعضی از آنها دارای حالت و ویژگی امپرسیونیستی هستند و اجزای دست آزاد،تاکیدی بر این امر است.باید متذکر شوم که ترسیم دسته های اخیر نباید (به گفته مایرون بمنت سمیت) به عنوان “یک ثبت قطعی از اثر) تلقی گردد،بلکه باید آن را به عنوان اسنادی برای بحث دانست،در این ترسیم ها،سبک های متفاوت نقشه کشی بازتاب سبک های شخصی کسانی است که آن ها را کشیده اند و من نیز تعمدا تلاشی برای یکسان کردن آنها نکردم.ممکن است که خوانندگان نکته سنج و تیزبین موارد متعددی را ببینند که در آن ها تفسیرهای متضادی در ترسیم ها ارائه شده است؛این امر اتفاقی نیست،بلکه یادآور این نکته است که بازسازی،به خاطر طبیعتشان،نمی توانند ادعای دقت کامل را داشته باشند.اگر ترسیم ها بتوانند بناها را وادار به سخن گفتن کنند،به وظیفه خود عمل کرده اند.

عکس های سیاه و سفید،همانند سایر شکل های تصویری این کتاب،به منظور تاکید بر بناهای ناشناخته انتخاب شده اند و نه برای بناهای شناخته شده.البته چنین تمایلی موجب حذف شاهکارهای محوری نظیر مساجد دمشق،سامراء و طرقبه نشده است؛البته می شد بخش تصاویر را با عکس های پیش پاافتاده ای از بناهایی پر کرد که شناختگی آن ها از تاثیرشان کاسته است.از این رو است که سعی کرده ام تا حدی ایجاد شگفتی کنم.نظر به این که غالبا امکان بازسازی محیط اصلی بنا از روی عکس های قدیمی بهتر از عکس های جدید فراهم می گردد،لذا هدف ثانوی،استفاده از عکس های تاریخی در هر مکان ممکن این کتاب بوده است.دو بایگانی علمی عمده،یعنی بایگانی پروفسور “ک.ا.س.کرسول” پدر و بنیان گذار مطالعات معماری اسلامی،و بایگانی پروفسور “ارنست کهن-واینر” ،حجم عمده ای از عکس های سیاه و سفید این کتاب را فراهم کردند.امید دارم که عکس های ارزشمند-که غالبا در سال 1920 برداشته شده اند عطر و بوی ممتاز خودشان را به این کتاب بیفزایند.ذکر این نکته ضرورت دارد که سیمای بعضی از بناها،از زمانی که آن عکس ها برداشت شده اند،دیگر قابل تشخیص نیست.

ادای دین به تمام کسانی که مرا در کار طاقت فرسای جمع آوری اطلاعات یاری داده اند،کار دلپذیری است.محققان و ناشران مختلف به راحتی تمام رضایت دادند از ترسیم های چاپ نشده و چاپ شده آن ها نسخه برداری کنم؛چون این ترسیم ها در قلب کتاب جای دارند،از صمیم قلب از ایشان سپاس گزارم.”هلن لی کرفت” سخاوتمندانه اجازه استفاده از ترسیم های همسرش و آماده سازی جدید آن ها را داد؛از بین این ترسیم ها،قسمت عمده ترسیم های سه بعدی را تعداد زیادی از دانشجویان معماری و دانشجویاندوره تکمیلی آن در دانشگاه ادینبورگ تهیه کردند.تشکر از افراد در آخر کتاب به صورت یک فهرست آمده است،اما از آن میان باید نام افراد زیر را به خاطر کار صمیمانه شان در این بخش از پروژه،یاد کنم که عبارتند از “احمد انتر” ، “فرنوش حیاتی” ، “سیمون شاو” ، “جومی شرینگ” ، و “اندرو تومسون”.بار مالی قسمت اعظم این ترسیمات را “انجمن جشنواره جهان اسلام” ،از طریق  “آلاستر دونکان” به دوش کشید؛ حمایت سخاوتمندانه این “انجمن” کاملا ضروری بود و به راحتی نیز در شرایط بحرانی عطا گردید.ترسیم های دیگر به کمک اعانه ای تهیه شد که از “صندوق موری” در دانشگاه ادینبورگ پرداخت گردید.

برای هزینه هایی که صرف استفاده نگاتیوهای بایگانی “کرسول” می شد،”انجمن برکات” کمک سخاوتمندانه ای کرد.عمیقا سپاسگزار دوستان قدیمی خود “ترزا فیتز هربرت” و “جیمس آلن” به خاطر تسهیلاتی هستم که در این مجموعه برای کار من فراهم آوردند.ضمنا دین فراوانی به خانم “نانس کایسر” دارم که بایگانی “کوهن واینر” را در اختیارم گذاشت.تشکر ویژه خود را تقدیم “برنارد اوکین” می کنم که مرا در انتخاب از اسلایدهای عالی و نگاتیوهای سیاه و سفید خود،برای مصور کردن این کتاب،آزاد گذاشت.همین مجموعه به تنهایی یکی از جدیدترین عکاسی های بسیار ایشان است.باز هم صمیمانه از سخاوت متواضعانه او سپاسگزارم.

“جو روک” در چاپ بهترین عکس های ممکن،از این نگاتیوها و نگاتیوهای دیگر،از هیچ نوع تلاشی دریغ نکرد.لازم می دانم از مهارت او در تدبیر و راهنمایی او برای دستیابی به بهترین شکل چاپ و نسخه برداری ترسیم ها قدردانی کنم.مساعدت به موقع و سخاوتمندانه “بنیاد آقا خان” در سوییس، اط ریق “سید ذوالفقار” ،امکان چاپ عکس های رنگی را فراهم کرد،با توجه به اهمیت مسئله رنگ در معماری اسلامی،از این کمک عمیقا سپاسگزارم.از سوی “انجمن کارنگی” دانشگاه های اسکاتلند کمک دیگری در این زمینه شد و برآورده شدن این هدف را فراهم تر ساخت.کتاب حاضر،بدون این همه افراد مساعد،نمی توانست در چنین سطحی به چاپ برسد.امیدوارم همه این افراد از نتیجه کار لذت ببرند.

بدیهی است که بدون مسافرتهای بی شمار به سراسر جهان اسلامی،این کتاب نمی توانست شکل بگیرد و به چاپ برسد.این سفرها از حدود سی سال پیش شروع شدند و سرچشمه پایدار خوشبختی و انگیزه ی فکری من بوده اند.به همین دلیل از موسساتی که امکان این سفرها را فراهم آوردند،سپاسگزارم.این موسسات عبارتند از “بریتیش آکادمی” ، “بریتیش کونسول” ، “مدرسه باستان شناسی بریتانیایی در اورشلیم” ، “انجمن کارنگی” و دانشگاه های “کمبریج،ادینبورگ،آکسفورد”.این موسسات مکان مشاهده و مطالعه معماری اسلامی را،به طور دست اول،در تمام کشورها(به جز “نیجر”)فراهم آوردند،این ها همان کشورهایی هستند که بناهای آن ها در این کتاب عرضه شده اند.در واقع همین تجربه زنده و گسترده از تنوع فوق العاده معماری اسلامی بود که مرا بر آن داشت تا مبنای این کتاب را بر پایه “گونه شناسی” قرار دهم و نه بر اساس “دوره بندی”.و بالاخره،در همین ارتباط،تشکر قلبی خود را تقدیم صدها نفری می کنم که در سراسر جهان اسلامی مهربانی و میهمان نوازی آن ها نه تنها امکان بازدید از این بناها را فراهم ساخت،بلکه به این بازدیدها ابعاد شخصی فراموش نشدنی بخشید.

از خانم “گلوریا کتچین” به خاطر تایپ بخشی از دست نویس ها تشکر می کنم؛همچنین درودهای گرم خود را تقدیم خانم “مونا بنت” می کنم که تایپ بقیه دست نویس را در زمانی کوتاه انجام داد.سپاسی که تقدیم “ارچی تونبال” می کنم،خارج از آداب عرف است،این تشکر و قدردانی یک مولف از یک ناشر است.وقتی که این ناشر حدود پانزده سال(!) پیش مامور چاپ و نشر این کتاب شد،نه تنها آن را با روی باز استقبال کرد بلکه آن را شایسته توجه دید.جای بسی خوشوقتی است که این کتاب مجوز چاپ وی را بر خود دارد.پس از بازنشسته شدن ایشان،”ویویان  بون” پیگیری چاپ کتاب را در چاپخانه  به عهده گرفت،این کار،به خاطر تنوع تصاویر،وظیفه سنگین و پیچیده ای بود.وی موفق شد که در دو سوی خط نامرئی ای قرار گیرد که بین سماجت و تشویق کشیده شده است.وی در مراحل پایانی،در کارهای کوچک و بزرگ،به طور مستمر چهره ای مساعد داشت.از “یان دیوید سون” به خاطر نظارت دقیقی که بر پیشرفت کار کتاب حاضر داشت،بی نهایت سپاس گزارم.”جیلیان وف” ،طراح کتاب، به خاطر مهارت پایداری که در رویایی با مسائل نشان می داد و تعهدی که نسبت به کیفیت کار و بکارگیری حس غریزی احساس می کرد،شایسته تقدیر است.

تشکرات قلبی ام را تقدیم همسرم “کارول” می کنم.وی در تمام مسیر پروژه همراه بوده است،او تمام نیرو و دقت خود را برای پیشبرد آن به کار برده است،وی از طریق ارائه انتقادات سازنده و کمک در زمینه مسایل زبان شناسی و مسائل تاریخی،حلال بسیاری از مسائل و مشکلات بوده است.به ویژه در سال آخر،پشتیبانی او و نیز دخترانم،”مارگارت” و “روت”،برایم موجب تسلای خاطر بودند.

بدون “کارول” ،احتمال می رفت که این کتاب دو برابر زمانی که صرف آن شده است،وقت بگیرد،که این کتاب را از صمیم قلب به او تقدیم می کنم.

روبرت هیلن برند

 

    پاسخ دهید

    آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. فیلدهای اجباری مشخص شده اند*